Tek Düzen Hesap Planı: En Çok Kullanılan Hesaplar, Borç-Alacak Mantığı ve Yevmiye Kayıtları

Tek Düzen Hesap Planı, işletmenin her işlemini üç haneli bir kodla bir hesaba bağlayan ve o hesabın hangi tarafa yazılınca artacağını belirleyen standarttır. Yürürlükteki çerçeveyi 26.12.1992 tarihli ve 21447 mükerrer sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan 1 Sıra No.lu Muhasebe Sistemi Uygulama Genel Tebliği ve sonraki değişiklikleri çizer; plan 1 Ocak 1994’ten beri uygulanır.

Borç-Alacak Mantığı: Tek Kural

Borç sol, alacak sağ taraftır ve bir hesabın hangi tarafta arttığı niteliğine bağlıdır. Varlık hesapları (100 Kasa, 120 Alıcılar, 153 Ticari Mallar) ve gider hesapları borçla artar. Borçlar (320 Satıcılar), öz kaynaklar (500 Sermaye) ve gelirler (600 Yurt İçi Satışlar) alacakla artar. Düzenleyici (-) hesaplar, bağlı oldukları hesabın tersi yönde çalışır: 257 Birikmiş Amortismanlar aktifte yer alır ama alacakla artar.

Bir yevmiye kaydı en az bir borç ve bir alacak satırından oluşur; satır sayısı arttıkça (ör. satış, KDV ve alıcı hesabı birlikte) kuralın değişmediğini görürsünüz. Kaydı yazarken önce işlemin hangi varlığı, borcu veya geliri etkilediğini belirleyin, sonra her hesabın artış yönüne göre tarafı seçin. Toplamlar eşit çıkmıyorsa hata tutarda ya da hesabın yönündedir; satır sırası sonucu değiştirmez.

Temel Hesaplar Tablosu

Aşağıdaki nitelik, borç ve alacak bilgileri Tebliğ’in hesap açıklamalarına göre derlenmiştir.

Kod	Hesap adı	Nitelik	Borca yazılınca	Alacağa yazılınca
100	Kasa	Dönen varlık	Artar (tahsilat)	Azalır; alacak bakiyesi vermez
102	Bankalar	Dönen varlık	Artar	Azalır
120	Alıcılar	Dönen varlık	Artar (satış)	Azalır (tahsilat)
153	Ticari Mallar	Dönen varlık	Artar (alış)	Azalır (satış, çıkış)
191	İndirilecek KDV	Dönen varlık	Artar (alış KDV’si)	Azalır (indirim, devir)
255	Demirbaşlar	Duran varlık	Artar	Azalır
257	Birikmiş Amortismanlar (-)	Duran varlık (düzenleyici)	Azalır (elden çıkış)	Artar (ayrılan amortisman)
320	Satıcılar	Kısa vadeli yabancı kaynak	Azalır (ödeme)	Artar (borçlanma)
331	Ortaklara Borçlar	Kısa vadeli yabancı kaynak	Azalır	Artar
360	Ödenecek Vergi ve Fonlar	Kısa vadeli yabancı kaynak	Azalır (ödeme)	Artar (tahakkuk)
391	Hesaplanan KDV	Kısa vadeli yabancı kaynak	Azalır (düzeltme)	Artar (satış KDV’si)
500	Sermaye	Öz kaynak	Azalır	Artar
549	Özel Fonlar	Öz kaynak	Azalır (mahsup)	Artar (kardan ayrılan tutar)
590	Dönem Net Karı	Öz kaynak	Azalır	Artar
591	Dönem Net Zararı (-)	Öz kaynak (düzenleyici)	Artar	Azalır
600	Yurt İçi Satışlar	Gelir	Azalır	Artar
601	Yurt Dışı Satışlar	Gelir	Azalır	Artar
621	Satılan Ticari Mallar Maliyeti (-)	Gider (maliyet)	Artar	Azalır
642	Faiz Gelirleri	Gelir	Azalır	Artar
645	Menkul Kıymet Satış Karları	Gelir	Azalır	Artar
649	Diğer Olağan Gelir ve Karlar	Gelir	Azalır	Artar
679	Diğer Olağandışı Gelir ve Karlar	Gelir	Azalır	Artar
689	Diğer Olağandışı Gider ve Zararlar (-)	Gider	Artar	Azalır
690	Dönem Karı veya Zararı	Sonuç hesabı	Gider aktarımı	Gelir aktarımı
692	Dönem Net Karı veya Zararı	Sonuç hesabı	Net zarar	Net kar
740	Hizmet Üretim Maliyeti	Maliyet (7/A)	Artar	Dönem sonu yansıtma ile kapanır
770	Genel Yönetim Giderleri	Maliyet (7/A)	Artar	Dönem sonu yansıtma ile kapanır

Sık Karıştırılan Hesaplar

645 hesabın adı “Menkul Kıymet Satış Karları”dır. Menkul kıymet satış değeriyle maliyeti arasındaki olumlu fark alacağa yazılır; bu yüzden gelir hesabıdır ve borçla artmaz. Olumsuz fark ise borçla artan 655 Menkul Kıymet Satış Zararları hesabında izlenir.

649 “Diğer Olağan Gelir ve Karlar”dır. “Olağandışı” ifadesi 679 (gelir) ve 689 (gider) için kullanılır; olağandışı kalemler sık ve düzenli ortaya çıkması beklenmeyen işlemlerdir.

549 Özel Fonlar kardan ayrılan tutarlar alacaklandığı için alacakla artar, mahsubunda borçlanır.

590 ile 690/692 aynı hesap değildir. Gelir tablosu hesapları dönem sonunda 690’a aktarılır; 690’ın bakiyesi vergiden önceki sonucu gösterir. Vergi karşılığı 691’de izlenir, ikisi birlikte kapanarak 692’ye devredilir. 692 de dönem sonunda 590’a (zarar ise 591’e) aktarılır.

7/A ve 7/B: 740 ile 770 Neden Birlikte Anılır?

740 ve 770, giderleri fonksiyonuna göre (üretim, yönetim, pazarlama) izleyen 7/A seçeneğinin hesaplarıdır. Tebliğ’e göre 7/A, belirlenen büyüklük ölçülerini aşan üretim ve hizmet işletmeleri için zorunludur. Ticaret işletmeleri ile ölçülerin altında kalan üretim ve hizmet işletmeleri 7/B’yi isteğe bağlı uygulayabilir. 7/B’de giderler 79’lu grupta çeşit esasına göre izlenir (örneğin 792 Memur Ücret ve Giderleri, 794 Çeşitli Giderler) ve dönem sonunda fonksiyonlarına dağıtılır. Ölçülerin güncel tutarı için Tebliğ’in değişikliklerine bakılır; bir işletmede iki seçenek birlikte kullanılmaz.

740 hizmet işletmelerinde sattığı hizmetin üretim giderlerini, 770 ise yönetim, büro, muhasebe, personel ve hukuk gibi genel yönetim giderlerini borç kaydıyla toplar.

Örnek Yevmiye Kayıtları

Aşağıdaki tutarlar örnektir ve KDV oranı yüzde 20 alınmıştır.

Olay	Borç	Alacak
Veresiye mal satışı, 1.000 TL + 200 TL KDV	120 Alıcılar 1.200	600 Yurt İçi Satışlar 1.000; 391 Hesaplanan KDV 200
Aynı satışın maliyeti, 600 TL	621 Satılan Ticari Mallar Maliyeti 600	153 Ticari Mallar 600
Veresiye mal alışı, 5.000 TL + 1.000 TL KDV	153 Ticari Mallar 5.000; 191 İndirilecek KDV 1.000	320 Satıcılar 6.000
Hizmet gideri, 10.000 TL + 2.000 TL KDV, bankadan ödeme (7/A)	770 Genel Yönetim Giderleri 10.000; 191 İndirilecek KDV 2.000	102 Bankalar 12.000
Dönem KDV’si: 391 bakiyesi 6.000 TL, 191 bakiyesi 4.000 TL	391 Hesaplanan KDV 6.000	191 İndirilecek KDV 4.000; 360 Ödenecek Vergi ve Fonlar 2.000
Amortisman, 1.000 TL	İlgili gider hesabı 1.000	257 Birikmiş Amortismanlar 1.000
Dönem sonu: gelir 100.000 TL, gider 80.000 TL	600 Yurt İçi Satışlar 100.000	690 Dönem Karı veya Zararı 100.000
Gider aktarımı (7/A’da 770 önce yansıtma hesaplarıyla kapanır)	690 Dönem Karı veya Zararı 80.000	Gider hesapları 80.000
Vergi karşılığı, 5.000 TL	691 Dönem Karı Vergi ve Diğer Yasal Yükümlülük Karşılıkları 5.000	370 Dönem Karı Vergi ve Diğer Yasal Yükümlülük Karşılıkları 5.000
690 (20.000 TL) ve 691 (5.000 TL) kapanır	690 Dönem Karı veya Zararı 20.000	691 5.000; 692 Dönem Net Karı veya Zararı 15.000
692 bakiyesi 590’a devredilir	692 Dönem Net Karı veya Zararı 15.000	590 Dönem Net Karı 15.000

Hizmet gideri örneğinde tutarın 770 ile 191 borca, 102 alacağa yazılması doğrudur; gider vadeli olsaydı alacak tarafında 320 Satıcılar kullanılırdı. Çünkü 320, mal alımlarının yanı sıra faaliyet konusuyla ilgili hizmet alımlarından doğan senetsiz borçları da kapsar.

Kayıt Hatalarını Önleyen Dört Kontrol

Hata çoğunlukla hesabın yönünden değil, tutarın hangi hesaba yazıldığından çıkar. Dört noktayı her dönem sonu kontrol edin:

• KDV satış hesabına girmez. Tebliğ, brüt satışlara KDV’nin dahil edilmediğini belirtir; satış faturasındaki KDV 391’de, KDV hariç tutar 600 veya 601’de izlenir.
• Kasa eksiye düşmez. 100 Kasa hiçbir zaman alacak bakiyesi vermez. Kasada eksi bakiye görüyorsanız tahsilat veya ödeme kaydı eksik ya da yanlış tarihlidir.
• Mal çıkışı ile maliyet birlikte kaydedilir. 600’e yazılan her mal satışının karşılığında 153 alacak, 621 borç kaydı bulunmalıdır; yoksa kar olduğundan yüksek görünür.
• Ortaklara borçlar 331’de izlenir. Faaliyet konusu dışındaki işlemlerden doğan ortak borçları 320’de değil 331’de takip edilir.

KDV Hesaplarının Dönem Sonu Mantığı

KDV beyanında 391’in bakiyesi 191’in (varsa 190 Devreden KDV’nin) bakiyesiyle karşılaştırılır. 391 büyükse fark 360’a alacak yazılarak vadesinde ödenir. 191 büyükse fark 190 Devreden KDV’ye aktarılır ve sonraki dönemde indirim konusu yapılır. KDV’nin gider yazılabilmesi için indirimi mümkün olmayan durumlar ayrıca değerlendirilir; bu konuda şirket giderlerinde gösterilebilecek kalemler yazımıza bakabilirsiniz.

Sık Sorulan Sorular

590 ile 690 aynı hesap mı?

Hayır. 590 Dönem Net Karı bilançoda öz kaynak grubunda yer alır, 690 ise gelir tablosu hesaplarının dönem sonunda toplandığı sonuç hesabıdır. 690’daki vergi öncesi sonuç 692’ye, 692’deki net sonuç 590’a (zarar ise 591’e) taşınır.

Hizmet işletmesi 740 mı 770 mi kullanmalı?

İkisi de 7/A hesabıdır. Satılan hizmetin üretim giderleri 740’a, yönetim giderleri 770’e yazılır. 7/B uygulayan işletmede bu hesaplar yerine 79’lu gider çeşidi hesapları kullanılır.

257 Birikmiş Amortismanlar neden alacak yazılır?

Çünkü düzenleyici bir aktif hesaptur ve maddi duran varlığın değerini azaltır. Ayrılan amortisman ilgili gider hesabı karşılığında 257’ye alacak yazılır; varlık satılırsa 257 borçlanır, varlık hesabı alacaklanır.

Hesap planı kodlarını kendim mi belirlerim?

Üç haneli ana hesap kodları ve adları plana bağlıdır. Alt hesapları ise işletmenin ihtiyacına göre açarsınız; ancak ana hesabın niteliğine ve işleyişine aykırı kullanım yapılamaz.

Hesap Planını Faaliyetinize Uyarlamak

Hesap planınızı faaliyetinize göre kuruyor, 7/A veya 7/B tercihini birlikte belirliyor, aylık kayıtları ve dönem sonu kapanışını yapıyoruz. Muhasebe hizmetimiz günlük kayıt düzenini, finansal raporlama hizmetimiz bilanço ve gelir tablosu yorumunu kapsar. Serbest meslek faaliyeti yürütüyorsanız serbest meslek erbabı muhasebe rehberimize da göz atabilirsiniz.